آیا خاطرات دردناک گذشته هنوز کیفیت زندگی‌تان را مختل می‌کند؟ کاربرد EMDR در تروما می‌تواند خاطرات آزاردهنده را بازسازی کند و علائم را کاهش دهد — با دانستن اینکه این درمان چگونه عمل می‌کند می‌توانید تصمیم به‌موقع برای شروع درمان بگیرید و سریع‌تر به نتایج قابل‌لمس برسید.

در سال‌های اخیر، EMDR (حساس‌سازی و پردازش مجدد از طریق حرکت چشم‌ها) به‌عنوان یکی از روش‌های مؤثر در درمان اختلال استرس پس از سانحه و انواع تروما شناخته شده است. این مطلب به‌صورت جامع کاربرد EMDR در تروما را بررسی می‌کند: از تئوری و مکانیسم عملکرد تا مراحل درمان، شواهد علمی، موارد مناسب و مواردی که باید با احتیاط عمل کرد. هدف این متن فراهم کردن راهنمایی عملی برای مراجعه‌کنندگان، خانواده‌ها و متخصصان سلامت روان است تا بفهمند EMDR برای چه نوع تروماهایی مناسب است و چه نتایجی انتظار می‌رود.

EMDR چیست و چگونه عمل می‌کند؟

یک معرفی کوتاه: EMDR روشی است که با ترکیب بازآفرینی خاطره و تحریک دوطرفه حسی، پردازش ناکامل خاطرات تروما را هدف می‌گیرد.

EMDR مخفف Eye Movement Desensitization and Reprocessing است و بر پایه این فرض بنیان‌گذاری شده که خاطرات تروما به‌صورت ناکامل ذخیره می‌شوند و باعث بروز علائم در زمان حال می‌گردند. این روش تلاش می‌کند فرایند پردازش طبیعی ذهن را فعال کند تا خاطره به شکل کمتر احساسی و کمتر آشفته «بازپردازش» شود. محرک‌های دوطرفه می‌توانند شامل حرکت چشم هدایت‌شده، تحریک لمسی تناوبی (تپش) یا محرک‌های شنیداری باشند. هدف افزایش توانایی مغز در ادغام اطلاعات مربوط به رویداد آسیب‌زا با اطلاعات تطبیقی دیگر است تا پاسخ‌های هیجانی و فیزیولوژیک کاهش یابد.

• مکانیسم پیشنهادی: تحریک دوطرفه ممکن است فرایندهای مشابه خواب REM را شبیه‌سازی کند و امکان بازنگری و سازگاری حافظه را فراهم سازد.
• تمرکز کاربردی: برخلاف برخی روش‌ها که صرفاً بر صحبت‌درمانی تمرکز دارند، EMDR به طور فعال بر روی خاطره هدف و اجزای حسی، شناختی و احساسی آن کار می‌کند.
• مزیت بالینی: جلسات EMDR معمولاً سریع‌تر باعث کاهش شدت عاطفی مرتبط با خاطره می‌شوند و در بسیاری از مراجعان کاهش پایدار علائم مشاهده شده است.

نکته مهم: EMDR نیاز به آموزش و مهارت بالینی دارد؛ اجرای ناصحیح می‌تواند موجب بازفعال‌سازی تروما یا بی‌تأثیری درمان شود. بنابراین درمانگر باید آموزش‌های رسمی دیده و تجربه کار با تروما را داشته باشد.

چه آسیب‌هایی (تروما) با EMDR بهبود می‌یابند؟

یک معرفی کوتاه: EMDR برای طیف وسیعی از تروماها از ضربه‌های حاد تا تجربیات مزمن و پیچیده کاربرد دارد، اما میزان اثربخشی بسته به نوع تروما متفاوت است.

EMDR در ابتدا برای درمان اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) توسعه یافت و بیشترین شواهد پشتیبان را در این حوزه دارد. انواع تروماهایی که می‌توانند از EMDR بهره ببرند عبارت‌اند از:

• تروماهای تک‌رویدادی: مانند تصادفات، حملات فیزیکی، بلایا یا حوادث ناگهانی که معمولاً با تعداد محدودی جلسه پاسخ‌دهی خوبی دارند.
• تروماهای پیچیده یا مزمن: شامل سوءاستفاده‌های طولانی‌مدت، نادیده‌گیری دوران کودکی، یا تجربیات نظامی؛ این موارد ممکن است نیازمند دوره‌های طولانی‌تر و تلفیق با درمان‌های حمایتی باشند.
• تروماهای مرتبط با سلامت روان و پزشکی: مانند یادآوری درد جراحی یا تجربه تهدید جان که می‌تواند اضطراب و هراس مرتبط ایجاد کند.

مواردی که شواهد کمتر یا نیاز به احتیاط دارند:

• تروماهای با هم‌زمانی بالای اختلالات شخصیت یا اختلالات دوقطبی: نیاز به تثبیت حالت قبل از شروع EMDR است.
• افراد با اختلالات روان‌پریشی فعال یا خودآسیبی شدید: EMDR بدون مدیریت پزشکی و حمایتی مناسب توصیه نمی‌شود.

چند نکته کلیدی برای انتخاب مناسب بودن EMDR:

• شدت و تازگی تروما: تروماهای اخیر معمولاً با تعداد جلسات کمتر پاسخ می‌دهند؛ تروماهای قدیمی و پیچیده نیاز به برنامه‌ریزی جامع دارند.
• منابع حمایتی: وجود حمایت اجتماعی و مهارت‌های تنظیم هیجان، اثربخشی را افزایش می‌دهد.
• همکاری درمانگر و مراجع: هم‌پیمانی و آمادگی برای مواجهه ساختارمند با خاطره لازم است.

مراحل درمان EMDR چیست؟

یک معرفی کوتاه: پروتکل EMDR معمولاً شامل آماده‌سازی، شناسایی خاطره هدف، پردازش با تحریک دوطرفه و ارزیابی نتایج است؛ این فرایند ساختاریافته در قالب فازهای مشخص اجرا می‌شود.

روند کلی درمان EMDR ترکیبی از اجزاء زیر است: مصاحبه اولیه و ارزیابی، آموزش مهارت‌های تنظیم هیجانی، شناسایی خاطره هدف، اجرای تحریک دوطرفه برای کاهش احساس منفی مرتبط با خاطره، و تثبیت شناخت‌ها و احساسات سازگار. قبل از شروع پردازش، درمانگر سطح ناراحتی، باورهای منفی و مثبت مربوط به خاطره و تصاویر/حواس همراه را مشخص می‌کند. در طی جلسات، درمانگر هر دور تحریک دوطرفه را هدایت کرده و پس از هر دور، از مراجع می‌پرسد چه چیزی تجربه کرده تا نشانه‌های تغییر یا مانع پردازش را شناسایی کند. در نهایت، درمانگر از تکنیک‌های تثبیت یا تمرینات آرام‌سازی استفاده می‌کند تا مراجع بتواند پس از جلسه به تعادل بازگردد.

فازهای هشت‌گانه EMDR

پیش‌درآمد: آگاهی از فازها کمک می‌کند درمان ساختاریافته و قابل‌پیش‌بینی باشد.

EMDR معمولاً در هشت فاز اجرا می‌شود که هر فاز نقش مشخصی در فرآیند درمان دارد:

• فاز 1 — تاریخچه و برنامه‌ریزی درمان: تحلیل تروماها، تعیین اهداف و ارزیابی آمادگی مراجع.
• فاز 2 — آماده‌سازی: آموزش تکنیک‌های تنظیم هیجان، تثبیت روانی و پیاده‌سازی منابع حمایتی.
• فاز 3 — ارزیابی: انتخاب تصویر هدف، شناخت منفی و مثبت مرتبط، و تعیین مقیاس ناراحتی (SUD) و اعتبار شناخت مثبت (VoC).
• فاز 4 — حساس‌سازی: اجرای تحریک دوطرفه برای کاهش شدت هیجان و احساس منفی مرتبط با خاطره.
• فاز 5 — نصب: تقویت شناخت مثبت جایگزین تا تبدیل به باور قابل‌اتکا شود.
• فاز 6 — اسکن بدن: بررسی بقایای تنش یا حس در بدن و رفع آنها با تحریک دوطرفه.
• فاز 7 — پایان جلسه: تثبیت، بازگشت به حالت عادی و برنامه‌ریزی برای پیگیری در صورت فعال‌شدن خاطره.
• فاز 8 — ارزیابی مجدد: بررسی نتایج جلسات پیشین و تعیین موارد باقیمانده برای پردازش‌های بعدی.

هر فاز نیازمند مهارت درمانگر و درک واکنش‌های احتمالی مراجع است. فازهای آماده‌سازی و تثبیت برای مراجعانی که دچار حساسیت بالای هیجانی یا علائم تجزیه‌ای‌اند، حیاتی‌اند.

طول و فرکانس جلسات؛ چه انتظاراتی منطقی‌اند؟

پیش‌درآمد: سؤال رایج مراجعان این است که چند جلسه لازم است و هر جلسه چقدر طول می‌کشد.

طول‌مدت و تعداد جلسات EMDR بسته به هدف تروما متفاوت است. برای تروماهای تک‌رویدادی اغلب بین 6 تا 12 جلسه کافی است تا کاهش معنادار علائم مشاهده شود. هر جلسه معمولاً بین 60 تا 90 دقیقه طول می‌کشد؛ در برخی مراکز جلسات فشرده نیمه‌فشرده یا تمام‌روزه هم ارائه می‌شود که برای مراجعان خاصی مفید است. تروماهای پیچیده یا مزمن ممکن است چندین ماه یا حتی سال به پیگیری نیاز داشته باشند و اغلب با رویکردهای حمایتی و روان‌درمانی ترکیبی همراه می‌شوند.

• عوامل تعیین‌کننده تعداد جلسات: شدت اولیه علائم، مدت‌زمان تروما، حمایت اجتماعی، همزمانی سایر اختلالات روانی.
• پیشرفت معمول: کاهش تدریجی در شدت عاطفی، بهبود در خواب و کاهش پرخاشگری یا اجتناب.
• نکته عملی: برنامه‌ریزی درمانی باید منعطف باشد و بر اساس پاسخ مراجع تعدیل شود؛ برخی افراد در 3-4 جلسه تغییرات چشمگیر دارند در حالی که برخی دیگر نیاز به جلسات بیشتر دارند.

چه شواهد و آمارهایی از اثربخشی EMDR وجود دارد؟

یک معرفی کوتاه: ادبیات علمی نشان می‌دهد EMDR روش مؤثری برای کاهش علائم PTSD است، اما مانند هر روش دیگری محدودیت‌ها و اختلاف‌نظرهایی وجود دارد.

در چندین مرور سیستماتیک و متاآنالیز، EMDR در کاهش شدت علائم PTSD به‌طور قابل‌توجهی مؤثر شناخته شده است و اغلب با درمان شناختی-رفتاری (CBT) مقایسه شده است. برخی نتایج کلیدی عبارت‌اند از:

• کاهش علامتی: مطالعات نشان داده‌اند EMDR می‌تواند کاهش سریع‌تری در شدت علائم نسبت به درمان‌های مرجع ایجاد کند.
• نرخ بهبودی: بسته به نمونه و معیارها، درصد قابل‌توجهی از مراجعان تا پایان درمان بهبود چشمگیر یا بهبودی کامل علائم گزارش کرده‌اند؛ اما این آمار بین مطالعات متفاوت است و به متدولوژی وابسته است.
• کارایی در کوتاه‌مدت: برای تروماهای تک‌رویدادی، شواهد قوی‌تری وجود دارد؛ برای تروماهای پیچیده نیاز به شواهد بیشتر و مطالعات طولانی‌مدت است.

نکات علمی و عملی:

• کیفیت شواهد: بسیاری از مطالعات نمونه‌های کوچک یا طراحی‌های غیرتصادفی داشته‌اند؛ بنابراین تفسیر آمار باید محتاطانه باشد.
• مقایسه با CBT: در بسیاری از بررسی‌ها اثربخشی EMDR و CBT در رده مشابهی قرار گرفته‌اند، اما EMDR در برخی شرایط می‌تواند سریع‌تر علائم را کاهش دهد.
• فالوآپ طولانی‌مدت: برخی مطالعات نشان می‌دهند اثرات EMDR پایدار است، اما نیاز به پایش بلندمدت و مطالعات بازآزمایی وجود دارد.

در کل، شواهد موجود از اثربخشی EMDR در تروما قوی اما نه مطلق است؛ انتخاب درمان باید بر اساس ویژگی‌های فردی، شواهد موجود و مهارت درمانگر صورت گیرد.

چه کسانی مناسب EMDR هستند و چه نکاتی در انتخاب درمانگر مهم است؟

یک معرفی کوتاه: انتخاب مناسب مراجع و درمانگر کلید موفقیت EMDR است؛ آمادگی هیجانی و آموزش درمانگر عوامل تعیین‌کننده‌اند.

افراد مناسب برای EMDR معمولاً کسانی هستند که:

• علائم مرتبط با یک یا چند خاطره تروما دارند (خاطرات مزاحم، فلش‌بک، کابوس، اجتناب، افزایش تحریک‌پذیری).
• قابلیت همکاری در فرایند درمان و تحمل مواجهه ساختاریافته را دارند.
• منابع حمایتی پایه‌ای و مهارت‌های تنظیم هیجان یا تمایل به یادگیری آنها را دارند.

مواردی که نیاز به احتیاط یا مداخلات تکمیلی دارند:

• اختلالات روان‌پریشی فعال، افسردگی شدید همراه با خودکشی یا اختلال دو قطبی کنترل‌نشده — نیاز به مدیریت پزشکی قبل یا همزمان با EMDR.
• افراد با تجزیه‌پذیری بالا یا اختلالات هویت: ممکن است نیاز به فازهای طولانی‌تر تثبیت و کار حمایتی قبلی باشد.

چگونه یک درمانگر EMDR مناسب پیدا کنیم؟

• تأییدیه و آموزش رسمی EMDR: درمانگر باید دوره‌های معتبر دیده و تحت سوپروژن کار کرده باشد.
• تجربه با تروما: سابقه کار بالینی با مراجعان تروما و توانایی مدیریت واکنش‌های حاد ضروری است.
• رویکرد ایمن و مرحله‌ای: درمانگر باید ابتدا آمادگی و منابع را ارزیابی کند و برنامه درمانی مشخصی ارائه دهد.

خطرات، معایب و توصیه‌های عملی قبل و حین درمان

یک معرفی کوتاه: EMDR ایمن است، اما امکان بازفعال‌سازی هیجانی و واکنش‌های جسمانی وجود دارد؛ آمادگی و مانیتورینگ ضروری‌اند.

خطرات و معایب احتمالی:

• فعال‌سازی هیجانی شدید در کوتاه‌مدت که می‌تواند شامل اضطراب، افسردگی موقتی یا افزایش یادآوری خاطرات باشد.
• بروز علائم تجزیه‌ای یا اختلال خواب در برخی مراجعان بدون حمایت مناسب.
• نتایج متغیر در تروماهای پیچیده یا در حضور مشکلات همزمان پزشکی یا روانی بدون درمان تلفیقی.

توصیه‌های عملی برای مراجعان و درمانگران:

• ارزیابی کامل پیش از شروع: تاریخچه تروما، خودکشی، اختلالات همزمان و منابع حمایتی باید ثبت شود.
• آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان پیش از پردازش فعال برای کاهش ریسک بازفعال‌سازی شدید.
• برنامه‌ریزی برای پیگیری بعد از هر جلسه و دسترسی به حمایت در صورت بروز واکنش‌های شدید.
• ترکیب با درمان‌های دارویی یا روان‌درمانی حمایتی در صورت نیاز، و هماهنگی میان تیم درمانی.

جمع‌بندی

EMDR یک روش درمانی ساختاریافته و مبتنی بر شواهد است که برای درمان تروما و اختلالات مرتبط با آن کاربرد قابل‌توجهی دارد. این روش با هدف قرار دادن خاطرات ناکاملاً پردازش‌شده و استفاده از تحریک دوطرفه به بازپردازش و کاهش شدت عاطفی خاطرات کمک می‌کند. برای تروماهای تک‌رویدادی نتایج سریع‌تر و قوی‌تری گزارش شده و برای تروماهای پیچیده، تلفیق با درمان‌های حمایتی و برنامه‌ریزی طولانی‌تر ضروری است.

نکات کلیدی برای مراجعان:

• قبل از شروع EMDR با یک درمانگر آموزش‌دیده مشورت کنید و آمادگی بالقوه برای مواجهه با هیجان‌ها را در نظر بگیرید.
• برای تروماهای پیچیده، انتظار جلسات بیشتر و ترکیب روش‌ها را داشته باشید.
• در صورت وجود افسردگی شدید، افکار خودکشی یا اختلالات روان‌پریشی، ابتدا مدیریت پزشکی و حمایتی لازم را دنبال کنید.

پرسش‌های متداول:

• آیا EMDR درد دارد؟ نه، EMDR فرایند گفت‌وگویی و تحریک حسی است اما ممکن است در طول جلسات احساس ناراحتی هیجانی رخ دهد.
• چه زمانی باید نتایج را انتظار داشت؟ برخی افراد پس از چند جلسه تغییرات قابل‌توجهی می‌بینند؛ معمولاً برای تروماهای تک‌رویدادی 6-12 جلسه رایج است.
• آیا EMDR برای کودکان هم مناسب است؟ بله، با تکنیک‌های تطبیقی و درمانگر آموزش‌دیده می‌تواند برای کودکان و نوجوانان نیز مفید باشد.

اگر به دنبال کاهش علائم تروما هستید، مشورت با یک درمانگر EMDR آموزش‌دیده و برنامه‌ریزی درمانی شخصی‌سازی‌شده گام اول موثر برای رسیدن به بهبودی واقعی است.

یلدا ارشدی

کاندیدای دکتری تخصصی روانشناسی تربیتی
عضو انجمن بین المللی هیبنوتیزم اروپا
عضو انجمن هینوتیزم بالینی ایران
مشاوره پیش از ازدواج
خانواده درمانی
درمان تروماها و آسیب های دوران کودکی
رواندرمانگرEMDR

آدرس: تهران،نارمک ، چهارراه سرسبز نرسیده به میدان ۵۵ پلاک۶۵٨/١ طبقه اول تلفن همراه: ٠٩٣٩٨٧٢٩۶٣٠ تلفن ثابت: ٠٩١٢۴٠٧۴٠۶٢

آدرس شعبه دهکده المپيک : دهکده المپيک ، شهرک چشمه شرقي ، خ گلها ، کوچه گلايل، پلاک 7
تلفن : 44727373-44727374

پزشکان خوب

روانشناس خانواده در سرسبز

جامعه مجازی متخصصین